Συμβουλές Υγείας

Επιστροφή στα άρθραΣυμβουλές ΥγείαςΞΕΦΥΛΛΙΣΤΕ ΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ
ΜΑΣ PHARMA PLUS LINK

Σχολικός εκφοβισμός

Ο σχολικός εκφοβισμός είναι ένα σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο, που απασχολεί σχολεία και οικογένειες, γονείς και εκπαιδευτικούς και, πάνω από όλα, τα ίδια τα παιδιά: θύτες και θύματα. Γιατί, όπως λένε οι επιστήμονες, θύματα του bullying στο σχολείο είναι και οι ίδιοι οι θύτες, καθώς κάποιου είδους παθολογία σπρώχνει τα παιδιά να καταδιώκουν τους συμμαθητές τους και να τους τρομοκρατούν, χρησιμοποιώντας βία με στόχο την αποδυνάμωση και την υποταγή τους.

Το 2002, ο Παγκόσμιος Όργανισμός Υγείας επέκτεινε τις διαστάσεις της βίας πέρα από τα όρια της σωματικής κακοποίησης, συμπεριλαμβάνοντας στον ορισμό την ψυχολογική βλάβη και τη δυσλειτουργική ανάπτυξη ή στέρηση του ατόμου.

Τι ακριβώς είναι το bullying

Ο διακεκριμένος Νορβηγός καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπέργκεν, Δρ Νταν Όλβέους, πρωτοπόρος στην έρευνα του bullying στο σχολείο και τη θυματοποίηση, περιέγραψε από τη δεκαετία του 1970 τον σχολικό εκφοβισμό ως «εσκεμμένη, απρόκλητη, συστηματική, επαναλαμβανόμενη βίαιη συμπεριφορά δυνατών προς αδυνάτους. Ο σχολικός εκφοβισμός είναι μία επαναλαμβανόμενη αρνητική και παθολογική συμπεριφορά από έναν ή περισσότερους μαθητές απέναντι σε έναν μαθητή ή μαθήτρια που δυσκολεύεται να υπερασπιστεί τον εαυτό του». Η διαφορά του σχολικού εκφοβισμού από τους συνήθεις σχολικούς καβγάδες και πειράγματα, που πάντα συνέβαιναν στο σχολικό περιβάλλον, είναι ότι στην περίπτωση του school bullying ο θύτης δρα χωρίς να τον έχει προκαλέσει με κάποιον τρόπο το θύμα. Το 1993, ο καθηγητής αναφέρει στο βιβλίο του Εκφοβισμός και βία στο σχολείο: Τι ξέρουμε και τι μπορούμε να κάνουμε (στην Ελλάδα κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη) ότι πάνω από το 15% του σχολικού πληθυσμού στα δημοτικά και τα γυμνάσια σχολεία του ανεπτυγμένου κόσμου έχουν υπάρξει είτε θύτες είτε θύματα. Σύμφωνα με τον «πατέρα» της γνώσης μας γύρω από τον σχολικό εκφοβισμό, οι θύτες και τα θύματα εμφανίζουν κάποια τυπικά χαρακτηριστικά:

Οι θύτες:

  • Έχουν έντονη ανάγκη να κυριαρχούν και να υποτάσσουν τους συμμαθητές τους
  • Είναι παρορμητικοί και οξύθυμοι
  • Συχνά είναι επιθετικοί όχι μόνο απέναντι σε συνομηλίκους τους, αλλά και σε γονείς και διδάσκοντες
  • Δείχνουν ελάχιστη κατανόηση στους συμμαθητές τους που θυματοποιούνται
  • Αν πρόκειται για αγόρια, έχουν συνήθως μεγαλύτερη σωματική δύναμη από τους συνομηλίκους τους

Τα θύματα:

  • Είναι συνήθως «μαζεμένα», κλειστά, ευαίσθητα, ήσυχα και ντροπαλά παιδιά
  • Έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση και νιώθουν ανασφαλή
  • Δεν δείχνουν ευτυχισμένα
  • Έχουν συχνά άγχος ή κατάθλιψη
  • Μπορεί να παρουσιάσουν αυτοκτονικό ιδεασμό πιο συχνά από τους συνομηλίκους τους
  • Συνήθως δεν έχουν «κολλητό» και τα πάνε καλύτερα με τους ενήλικες παρά με τους συνομηλίκους τους
  • Τα αγόρια ενδέχεται να είναι σωματικά πιο αδύναμα σε σχέση με τους συνομηλίκους τους ή και να δυσκολεύονται στις αθλητικές δραστηριότητες

Σε κάποιες περιπτώσεις, τα θύματα είναι παιδιά  με προβλήματα μάθησης, που γίνονται ορατά στην τάξη, όπως δυσκολία γραφής και ανάγνωσης, ή με χαρακτηριστικά Διαταραχής Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ). Ο τρόπος συμπεριφοράς των θυμάτων προκαλεί αρνητικές αντιδράσεις και συμπεριφορές σε μαθητές της τάξης, ενώ συχνά και οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί δείχνουν να αντιπαθούν αυτά τα παιδιά. Θύτες και θύματα, αλλά και οι υπόλοιποι μαθητές, όπως και οι δάσκαλοι και καθηγητές, παίζουν σημαντικό ρόλο στα προβλήματα που
δημιουργούνται μέσα στην τάξη.

Στο σύνολό τους οι έρευνες κάνουν σαφές ότι τα αγόρια εμπλέκονται πιο συχνά σε περιστατικά σχολικού εκφοβισμού από την πλευρά του θύτη. Μάλιστα, δεν εκφοβίζουν μόνο αγόρια, αλλά και κορίτσια, καθώς σε μελέτη του Όλβέους το 50% των ερωτηθέντων κοριτσιών-θυμάτων αναφέρουν ότι ήταν θύματα bullying από αγόρια. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα κορίτσια είναι αμέτοχα. Ο σχολικός εκφοβισμός μεταξύ μαθητριών μπορεί να είναι «αναίμακτος» και χωρίς σωματική βία, αλλά είναι εξοντωτικός, καθώς αφορά τακτικές απομόνωσης και διασποράς φημών.

Ο τεράστιος κίνδυνος

Ο σχολικός εκφοβισμός, εκτός από την άμεση παραβίαση των δικαιωμάτων του ατόμου, έχει σοβαρές ή και τραγικές συνέπειες στη ζωή του ευάλωτου παιδιού και μετέπειτα ενήλικα: από αυτοκτονίες των θυμάτων μέχρι αιματηρές επιθέσεις σε –αμερικανικά συνήθως– σχολεία από άτομα που έχουν βασανιστεί συστηματικά στο σχολικό περιβάλλον. Έρευνα των Μυστικών Υπηρεσιών και του υπουργείου Παιδείας των ΗΠΑ, που βασίστηκε σε 37 επιθέσεις με όπλα (mass shootings) σε σχολεία, έδειξε ότι περίπου τα δύο τρίτα των μακελάρηδων έχουν νιώσει στο πετσί τους τον σχολικό εκφοβισμό από συμμαθητές τους, με ταπεινώσεις, απειλές αλλά και σωματικούς τραυματισμούς. Φυσικά, η πλειοψηφία των περιστατικών bullying δεν περιλαμβάνει ένοπλη επίθεση, αλλά σίγουρα αφήνει σοβαρά ψυχικά τραύματα, τα οποία, αντίθετα με τους σωματικούς τραυματισμούς, δεν θεραπεύονται χωρίς βοήθεια ειδικού.

Σχέδιο πρόληψης

Ο Δρ Όλβέους πριν από είκοσι χρόνια σχεδίασε ένα πρόγραμμα πρόληψης του bullying (OΒΡΡ) για τη μείωση και την πρόληψη του φαινομένου σε όλες τις σχολικές βαθμίδες. Γνωστό ως «Πρόγραμμα Όλβέους», εφαρμόζεται από τη νορβηγική κυβέρνηση στα δημόσια σχολεία της χώρας, ενώ με ψήφο εμπιστοσύνης από το Πανεπιστήμιο του Κολοράντο υιοθετήθηκε από πολλές πολιτείες των ΗΠΑ. Το πρόγραμμα έχει τέσσερις αρχές, οι οποίες αφορούν τη δημιουργία ενός σχολικού –και ιδανικά και οικογενειακού– περιβάλλοντος που θα χαρακτηρίζεται από:

  • Συναισθηματική ζεστασιά, θετικό ενδιαφέρον και συμμετοχή από τους ενήλικες
  • Αυστηρή οριοθέτηση μη αποδεκτών συμπεριφορών
  • Συνεπή και συνεχή εφαρμογή των μη τιμωρητικών και μη σωματικών κυρώσεων για μη αποδεκτή συμπεριφορά και παράβαση των κανόνων
  • Θετική επιρροή του ενήλικα, ο οποίος λειτουργεί ως Αρχή αλλά και ως πρότυπο

Διαβάστε:

  • Dan Olweus, Εκφοβισμός και βία στο σχολείο: Τι ξέρουμε και τι μπορούμε να κάνουμε, εκδ. ΕΨΥΠΕ
  • Συλλογικό, Ο εκφοβισμός στα ελληνικά σχολεία, εκδ. Gutenberg
  • Haber Joel, Τέλος στον εκφοβισμό! Θωρακίστε τα παιδιά σας για μια ζωή!, εκδ. Πατάκη
  • Μακρή-Μπότσαρη Εύη, Θυμός, Επιθετικότητα, Εκφοβισμός: Θεωρητικές προσεγγίσεις και πρακτικές διαχείρισης, εκδ. Παπαζήση